Cmentarze menonickie na Żuławach: historia i gdzie je znaleźć

Kim byli menonici?

Menonici to wyznawcy jednego z nurtów anabaptyzmu, ruchu religijnego zrodzonego w XVI wieku w Niderlandach. Prześladowani w swojej ojczyźnie, szukali schronienia w krajach bardziej tolerancyjnych. Rzeczpospolita była wtedy jednym z nich, więc około połowy XVI wieku pierwsi menonici przybyli na Żuławy.

Przywieźli umiejętności, których tu brakowało: budowę kanałów, wałów i wiatraków odwadniających. To im Żuławy w dużej mierze zawdzięczają rozkwit gospodarczy. Społeczności menonickie przetrwały tu do 1945 roku, gdy wraz z resztą niemieckojęzycznych mieszkańców opuściły region.

Stele, czyli kamienne kroniki

Najbardziej charakterystycznym nagrobkiem menonitów jest stela: wysoka, pionowa płyta, najczęściej z piaskowca, zwieńczona półokrągłym lub trójkątnym zakończeniem. Inskrypcje bywały zaskakująco szczegółowe. Oprócz imienia i dat podawały funkcję zmarłego w gminie, liczbę dzieci, a czasem nawet liczbę żon i długość małżeństw.

Na stelach powtarzają się symbole, które warto umieć odczytać. Klepsydra oznacza upływ czasu. Złamana gałąź lub kwiat mówi o przerwanym życiu, często dziecka. Dłonie w uścisku symbolizują pożegnanie małżonków. Kotwica to nadzieja.

Gdzie zobaczyć cmentarze menonickie?

• Stogi Malborskie. Jeden z najpiękniejszych cmentarzy menonickich na Żuławach, założony około połowy XVIII wieku. Na 2,6 ha zachowało się m.in. 78 steli. Przy wejściu, po prawej stronie, stoi okazały nagrobek starszego gminy Abrahama Regiera, zwieńczony urną.
• Szaleniec. Cmentarz założony pod koniec XVIII wieku. Przetrwało kilka okazałych steli z czytelnymi napisami i bogatą symboliką, najstarsza z początku XIX wieku.
• Markusy, Rozgart i okolice Elbląga. Po stronie warmińsko-mazurskiej zachowało się kilkanaście cmentarzy menonickich, m.in. w Markusach, Rozgarcie i Władysławowie (znanym jako cmentarz w Wikrowie). W Fiszewie znajduje się cmentarz ewangelicko-menonicki.

Cmentarz Jedenastu Wsi – perła gminy Nowy Dwór Gdański

Najbliżej Nowego Dworu Gdańskiego leży Cmentarz Jedenastu Wsi w Cyganku–Żelichowie. To nie typowy cmentarz menonicki, ale jedna z najcenniejszych dawnych nekropolii Żuław. Najstarsze nagrobki pochodzą z XVII wieku. Według historyków z Klubu Nowodworskiego to największa w Europie kolekcja polnych kamieni nagrobnych.

Na kamieniach widać proste inskrypcje, często tylko inicjały i datę, a na bardziej okazałych także gmerki. To znaki własnościowe żuławskich gospodarzy, często oparte na kształcie cyfry „4”. Klub Nowodworski od lat oczyszcza nagrobki w ramach projektu „Pamięć wyryta w kamieniu”.

Zapomniane, ale nie bez opiekunów

Po 1945 roku cmentarze straciły tych, którzy o nie dbali. Wiele z nich zarosło, część nagrobków zniszczono lub rozkradziono. Dziś opiekują się nimi głównie stowarzyszenia i wolontariusze, a niektóre zamieniono w lapidaria, gdzie zebrano ocalałe fragmenty.

Jeśli w tym roku odwiedzasz groby bliskich, warto zapalić znicz także na jednym z tych cmentarzy. To mały gest pamięci o ludziach, którzy zbudowali krajobraz, w którym dziś żyjemy.